تاملی بر نقش رباعیات خیام در ذوق و قریحه آهنگسازان

پیشگفتار :

آقای ویلیام اچ.مارتین و خانم ساندرا میسون یک زوج انگلیسی علاقه مند به زبان فارسی هستند که بعد از اتمام مسئولیتشان در مشاغل دیگر به آموختن زبان فارسی و پژوهش در متون ادب فارسی پرداخته اند. علاقه این دو به رباعیات خیام به گونه ای است که تمام ذهن و فکر آنها را به خود مشغول کرده است. کتابخانه شخصی نسبتا بزرگ آنها در برگیرنده اکثر آثاری است که به زبان های مختلف درباره حکیم عمر خیام و رباعیات او تالیف یا ترجمه شده است. بدون تردید یکی از بهترین مجموعه های خیام شناسی را می توان در کتابخانه ی شخصی ایشان یافت. بیل و ساندرا سال 2009 را با ابتکار خود به عنوان سال عمر خیام و رباعیات اعلام کردند و از سال 2006 به تبلیغ درباره این سال و ابتکار خود مشغولند. نتایج تحقیق ایشان در کتابی با عنوان Art of omar Khayyam در انگلستان منتشر شده است.
منبع : خیام نیشابوری در غرب ، گفت و گو با ویلیام اچ.مارتین و سلندرا میسون /کتاب ماه ادبیات شماره 13-پیاپی 127- اردیبهشت 1387

نقش الهام بخش خیام بر آثار هنرمندان موسیقی

مقاله پیش رو یکی از آثار پژوهشی و معتبر سالیان اخیر در زمینه تاثیرگذاری رباعیات خیام بر آهنگسازان دوره های مختلف به شمار می رود. هر چند که بیش از یک دهه از انتشار این مقاله می گذرد اما به نظر مترجم و نگارنده آخرین و بهترین پژوهش محسوب می شود. امید است که با آگاهی و شناخت این کوشش ها و توجهات به رباعیات، هنرمندان ایرانی هم توجه و اهتمام هر چه بیشتر خود را برای معرفی و پاسداشت حکیم عمر خیام به کار ببندند.

محبوبیت ماندگار رباعیات عمر خیام ، چه به صورت اصل فارسی و چه ترجمه در شمار قابل توجهی از آثار موسیقایی که از این اثر الهام گرفته شده، منعکس گردیده است.
بسیاری از شاعران دیگر نیز الهام بخش خلق آثار موسیقی بوده اند: شکسپیر همیشه مورد علاقه آهنگسازان در غرب بوده است، و شاعران دیگر، از جمله بسیاری از شاعران قرن نوزدهم مانند آلفرد لرد تنیسون به دفعات الهام بخش آثار موسیقی بوده اند.
با وجود تعداد کم رباعیات، که حتی در طولانی ترین نسخه ادوارد فیتزجرالد (1809-1883) فراتر از 110 رباعی هم نمی رود، اما نکته قابل توجه این است که بیش از 150 آهنگساز از این رباعیات درخلق آثار خود الهام گرفته اند ( مارتین و میسون، 2007b).

انواع موسیقی که تحت تاثیر رباعیات خیام ساخته شده اند، قابل توجه است. این آثار شامل موسیقی های عامه پسند امروزی و همچنین موسیقی کلاسیک از اواخر قرن نوزدهم به بعد است. بیشتر آهنگ ها برگرفته شده از رباعیات خیام، غالباً به زبان انگلیسی و یکی از نسخه‌های ترجمه شده فیتزجرالد، یا روایتی موازی از رباعیات است.
افزون بر این موارد، انواع موسیقی‌های فیلم، آثار ارکسترال و قطعات ساده پیانو و نیز سوئیت‌های جاز و قطعات پاپ نیز وجود دارند.با وجود این که بسیاری از آثار موسیقی از سوی غرب، به ویژه از بریتانیا و ایالات متحده سرچشمه می گیرد، اما در این بین آثاری از تنی چند از آهنگسازان از جمله روسیه، آسیای مرکزی و خاورمیانه، و نیز ایران وجود دارد.

در ایران سنت دیرینه ای وجود دارد که ابیاتی از شاعران بزرگ را با همراهی سازهای موسیقایی می خوانند (دیرینگ و همکاران، ص 153-61؛ یارشاطر، ص 59-78). (به طور مثال خیام خوانی یا خیامی از رسوم موسیقایی خاص مردم بوشهر به شمار می‌آید که پیشینه‌ای کهن دارد. چنانچه از نام این آیین برمی‌آید، مراسم بر محوریت رباعیات منسوب به «عمر خیام» اجرا می‌شود و هدف آن را نادیده گرفتن رنج‌ها و آلام زندگی و در مقابل، غنیمت شمردن لحظه حال می‌دانند.)

غزلیات حافظ، سعدی و مولانا از این حیث مورد اقبال همیشگی بوده اند. تا جایی که به رباعیات مربوط می شود، ما هیچ هنرمند یا اجرای خاصی را نمی شناسیم که موسیقی آن برای رباعیات در دهه های اولیه قرن بیستم نواخته یا ضبط شده باشد.
با این حال، اثر شناخته شده ای از دهه 1970 وجود دارد که ناشر آن موسسه ماهور است، این مجموعه رباعیات با موسیقی فریدون شهبازیان، دکلمه احمد شاملو و آواز محمدرضا شجریان منتشر شده است . تعدادی از رباعیات نیز همراه با آثار دیگر شاعران بزرگ ایرانی در (پوئم سمفونی پرواز) به آهنگسازی دکتر کامبیز روشن روان، که توسط تکنور در سال 2002 بر روی سی دی منتشر شده است.

تاثیر ترجمه فیتزجرالد

علاقه غربی ها به ساخت موسیقی رباعیات خیام به اواخر قرن نوزدهم زمانی که ترجمه فیتز جرالد (برای اولین بار در سال 1859 منتشر شد) برمی گردد، (مارتین و میسون، 2007 الف، صفحات 7-8).
اولین قطعه شناخته شده از مجموعه ای از این سروده ها، و آهنگی که در اوایل قرن بیستم بسیار محبوب شد، توسط خواننده و آهنگساز مشهور انگلیسی لیزا لمان (1862-1918) صورت گرفت. او در سال 1896 آهنگهایی به نام «در بوستان ایرانی» برای چهار تکنواز و پیانو با بهره گیری از 31 رباعی از نسخه‌های رباعیات فیتزجرالد را آهنگسازی و اجرا کرد (گارارد، ص 224-25).

برخی از آهنگ‌های این اثر در بین سایر موارد از معروف بیشتری برخوردار شدند، به‌ویژه آهنگی با عنوان «آه، ماه دلخوشی من!» که توسط خواننده تنور آمریکایی ماریو لانزا (1921-1959) خوانده شد. کل اثر نیز، اخیراً توسط کوارتت آواز Cantabile، بر روی سی دی توسط شرکت Quattro Voci Records در سال 2000 ضبط و منتشر شده است.
تنظیم قطعات لمان (Lehmann) از رباعیات فیتزجرالد، با موجی از آثار دیگر آهنگسازان همراه شد. تقریباً از سال 1900 تا 1940، هر ساله برخی از آثار بر اساس رباعیات در ایالات متحده یا اروپا ساخته می شد.
بسیاری از آهنگ‌ها تنظیمات ساده‌ای داشتند که شامل یک یا چند بیت برای چند صدا با همراهی پیانو یا گروه مجلسی می شدند. برخی از این آثار در دسته تصنیف‌های پرطرفدار قرار می‌گیرند که در سال‌های اولیه قرن بیستم بسیار مورد اقبال بودند.
موارد دیگر بیشتر در شکل و ماهیت «آهنگ هنری» هستند. این آثار شامل آثار آهنگسازانی مانند راجر کویلتر (1877-1953) است که در سال 1902 مجموعه ای از رباعیات را برای صداهای بدون ساز نوشت. ویویان الیس (1904-1996)، آهنگساز انگلیسی نمایش موزیکال، سه آهنگ از رباعیات را برای آواز و پیانو در سال 1921تنظیم کرد.

برخی از موزیسین ها از سایر کشورهای اروپایی نیز در این زمینه فعال بودند. به عنوان مثال، یک آهنگساز فرانسوی به نام ژان کراس (1932-1879)، در سال 1925 مجموعه ای متشکل از پنج رباعی را برای آواز و پیانو نوشت، در حالی که در هلند در حدود سال 1916، ویلم اسمالت، نوازنده، صحنه ای برای گروه کر« آکاپلا» چند رباعی با ترجمه هلندی P. C. Boutensتنظیم کرد.

همه آثاری که بر اساس رباعیات در نیمه اول قرن بیستم ساخته شده اند، در حد قطعات موسیقی کوتاه نبودند. احتمالاً شناخته‌شده‌ترین اثر بزرگ این دوره، آهنگسازی قطعه «عمر خیام» سر گرانویل بانتوک برای تک‌نوازان، گروه کر و ارکستر است. بانتوک (1868-1946) آهنگساز و رهبر ارکستر انگلیسی بود که بیشتر آثارش در زمره ساخته‌های برجسته ای قرار دارند و قطعه «عمر خیام» او نیز از این قاعده مستثنی نیست. این یک اثر سه بخشی است که شامل تنظیم تمام 101 رباعی از نسخه پنجم فیتز جرالد می شود و اجرای آن نزدیک به 3 ساعت طول می کشد.
) بانتوک قطعه «اوراتوریو» را در حدود سال های 1906-1909 ساخت و اولین بار در این دوره در بخش‌های جداگانه ای با رهبری آهنگساز اجرا شد (فورمن، ص 10-11). چندین بار اثر کامل آن در بریتانیا ضبط و پخش شده است. آخرین کار در سال 2007 توسط Chandos با گروه کر و ارکستر سمفونیک BBC به رهبری ورنون هندلی ضبط شده است)

تعداد محدودی از آهنگسازان دیگر آثار ارکستری را بر اساس رباعیات در سال های قبل از جنگ جهانی دوم ساختند. آرتور فوت آمریکایی (1937-1853) در سال 1912 یک سوئیت ارکسترال به نام “چهار قطعه شخصیت پس از رباعیات عمر خیام” را بر اساس یک کار قبلی برای آواز و پیانو نوشت.

چارلز کادمن (1946-1881) آهنگساز آمریکایی دیگر، عهده دار ساخت موسیقی برای فیلمی صامت درباره عمر خیام شد که در نهایت با عنوان “سوگند یک عاشق” در سال 1925 منتشر گردید. موسیقی کادمن برای ارکستر به عنوان “راپسودی شرقی” در سال 1921 منتشر شد. در سال 1917، هنری هاوسلی (1925-1851) یک کانتاتا برای تکنوازان، گروه کر و ارکستر با عنوان «عمر خیام منتشر کرد،. اندکی بعد، در سال 1924، آهنگساز سوئیسی، رابرت بلوم (1994-1900)، اولین سمفونی خود را با تکنوازی باریتون، با نام «عمر خیام» ارائه داد. به نظر می رسد که اکنون بیشتر این آثار از مجموعه اجراها از بین رفته اند. اما سوئیت‌ آرتور فوت بر روی صفحه گرامافون منتشر شده توسط کتابخانه کنگره ایالات متحده در دهه 1980 گنجانده شد.

کانتات یا کانتاتا (به ایتالیایی: (Cantata) یک قطعه موسیقی آوازی یک یا چندنفره با همراهی سازهای موسیقی و معمولاً چند موومانه است که اغلب توسط کُر همراهی می‌شود. کانتاتا نقطهٔ مخالف سونات است که فقط برای اجرا با سازهای موسیقی و بدون همراهی آواز نوشته می‌شود.

اقبال جهانی به رباعیات خیام در عصر جدید

قبل از جنگ جهانی اول، آهنگ های مبتنی بر رباعیات از کشورهایی غیر از بریتانیا یا ایالات متحده تعداد نسبتا کمی را به خود اختصاص داده بودند. اما این آهنگ ها به تدریج در سالهای بین جنگ و به ویژه در نیمه دوم قرن بیستم افزایش یافتنددر این دوره شاهد ایجاد آهنگسازی هایی از رباعیات خیام به زبان های مختلف ازجمله هلندی تا روسی و نیز از فنلاندی تا پرتغالی هستیم.

فیروس باچور یک موسیقیدان ازبکستانی در دهه 1990 اپرایی با موضوع عمر خیام ساخت. همچنین در این دوره موجی از آهنگ سازی با استفاده از ترجمه های فیتز جرالد به زبان انگلیسی شکل گرفت. تعداد زیادی از موزیسین های پاپ از کشورهای مختلف از رباعیات الهام گرفته‌اند، در حالی که خیام و فیتزجرالد هم در بخش‌های نوظهور موسیقی جهان و هم در موسیقی مورد استفاده در عرفان غربی بر اساس تفکر شرقی تأثیرگذار بوده‌اند.
تاکنون قالب های کلاسیک تر در تنظیمات، رایج ترین فرم های آهنگسازی به کار گرفته شده اند . در میان آهنگسازان امروزی، برخی از نامداران آهنگسازی از رباعیات در ساخت موسیقی الهام گرفته اند. آلن هوانس (1911-2000) در سال 1975 یک اثر بزرگ به نام «رباعیات، تنظیمی برای راوی و ارکستر نوشت که دو بار ضبط و اجرا شده است.
پل هیندمیت (1963-1895) در سال 1945 از دو رباعی به زبان انگلیسی برای آکاپلا ( شکلی از موسیقی آوازی یک یا چندنفره است ) در یک ضبط در سال 1998 بهره گرفته است. در سال 1959، بیتی از رباعیات به صورت اصل فارسی آن در آهنگی به نام ‘Strophes’ توسط کریستوف پندرسکی استفاده و چندین بار اجرا شده است. یک آهنگساز هلندی به نام لکس ون دلدن (1919-1988)، در سال 1948 برنده جایزه موسیقی شهر آمستردام را برای اجرای کانتاتا، تنظیمی برای تک‌صدا، گروه کر، دو پیانو و سازهای کوبه‌ای شد.

به علاوه دو فیلم دیگر درباره عمر خیام از موسیقی فیلم ویژه ای برخوردار بودند. موسیقی اولین اثر از فیلم «زندگی، عشق ها و ماجراهای عمر خیام» که با نقش آفرینی کرنل وایلد همراه بود و در سال 1975 به نمایش درآمد،در واقع آخرین موسیقی فیلمی بود که توسط آهنگساز آمریکایی ویکتور یانگ (1899-1956) نوشته شده بود. این فیلم به همراه موسیقی آن بر روی ویدئو ضبط شده است. اخیراً فیلم «میراث دار: افسانه عمر خیام» در سال 2005 با موسیقی التون (فرخ) آهی منتشر شد. اثر کامل بر روی DVD موجود است.
تأثیر رباعیات در گستره ای از موسیقی پاپ امروزی، از جمله جاز، فولک، سول و راک اند رول نیز قابل مشاهده است. اسامی شاخصی که توسط کومانز (Coumans) نام برده شده است عبارتند از: دوروتی اشبی نوازنده جاز. وودی گاتری خواننده فولکلور آمریکایی؛ ، و آلن توسن و ویلی هارپر نوازندگان سول می باشند.

کمی آنطرف تر، خواننده مصری ام کلثوم هم آهنگ هایی را به زبان عربی بر اساس رباعیات خیام اجرا و ضبط کرده است (گارارد، ص 227). در زمینه موسیقی جهانی، یک گروه ایتالیایی میلاگرو آکوستیکو و یک گروه فرانسوی به رهبری عابد ازری هر کدام متون رباعیات را به زبان های مختلف با سازهای شرقی و غربی تلفیق کرده اند.

در سال 2002 ، یک گروه ایرانی-آمریکایی به نام Axiom of Choice، یک قطعه آوازی تحت عنوان «کاوشی فراجهانی از دیدگاه عرفانی عمر خیام» اجرا کردند. این قطعه در پی تولید دو دیسک فشرده در اواسط دهه 1990 توسط Clarity Sound and Light، با موسیقی بدون کلام توسط J. Donald Walters که از رباعیات الهام گرفته شده بود، انجام شد. یکی دیگر از ضبط‌ها «فانتزی ایرانی برای سیتار و تبلا» و دیگری «سفر موسیقایی به دنیای درونی شعر عاشقانه عرفانی عمر خیام» است.
واضح است که تا قرن بیست و یکم، یاد و نام عمر خیام و رباعیاتش از طریق این آثار موسیقی و نیز انتشار مستمر اشعار در قالب کتاب زنده نگاه داشته شده است .برخی از تفاسیرموسیقایی، مربوط به دوره‌های پیشین و همچنین عصر جدید، ممکن است چندان با ابیات اصیل فارسی یا جهان‌بینی اصلی آنها همخوانی نداشته باشند. اما وجود موسیقی مبتنی بر رباعیات، و به‌ویژه ضبط و اشاعه چنین موسیقی‌هایی در سطح جهانی، آگاهی شاعر قرون وسطایی پارسی و مترجم انگلیسی دوران ویکتوریایی او را برای طیف بیشتری از مخاطبان در دسترس قرار می دهد .

مترجم: حبیب الماسیان

منبع:
ویلیام اچ. مارتین و ساندرا میسون، «خیام، عمر. ثار موسیقی متاثر از رباعیات، دایره المعارف ایرانیکا،
نسخه آنلاین، 2009، قابل دسترس
https://iranicaonline.org/articles/khayyam-omar-musical-works-rubaiyat

با تشکر از هفته نامه وزین خیام نامه که این مقاله را در تاریخ چهارشنبه 6 اردیبهشت 1402 منتشر کرد .

دانلود پی دی اف مقاله :
تاملی بر نقش رباعیات خیام در ذوق و قریحه آهنگسازان- حبیب الماسیان